Noordhollands Dagblad, 16 mei 2014

Het bericht Onderzoek Bloem: de onthulling verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Illustratie
Ik deed een poging de foto op internet terug te vinden. Ik zocht in de archieven van het Wereld Holocaust Archief Yad Vashem, waar hij vrij snel naar boven kwam. Nu had ik, behalve de foto, ook een datum en een plaatsnaam in Oekraïne. Meer niet. Toch was enkel deze informatie genoeg om verder te googelen. Ik zag dat de foto wel regelmatig als afbeelding bij artikelen werd gebruikt, ter illustratie van een verhaal dat niet het verhaal achter de foto was. Het werkelijke verhaal vond ik nergens terug.

Sprong
Een belletje naar het NIOD en Yad Vashem bevestigde wat ik al dacht: nog niet eerder probeerde iemand het verhaal achter deze foto te achterhalen. Ik besloot de sprong te wagen om dat wel te doen. Maar hoe doe je dat? Waar zoek je de nodige informatie? Waar vind je je bronnen? In een onderzoek als deze is het handig om dan iemand te vinden die een soortgelijk onderzoek deed. Dus zocht ik naar soortgelijke publicaties, waarvan ik de auteurs noteerde. Eén van deze auteurs bleek een Nederlander te zijn. Ik nam contact met hem op en vond zo de weg naar mijn bronnen.

Vooronderzoek
Vanuit Nederland deed ik een uitgebreid vooronderzoek. Ik ging onder andere naar het NIOD waar ik de Holocaust expert van Oekraïne sprak. Ik las dagrapporten van de Duitse Einsatzgruppen en nam nogmaals contact op met Yad Vashem om zowel de datum als het betrokken regiment te checken. Daarnaast las ik het opvallend schaarse aantal ooggetuigenverslagen dat tot nu toe is opgetekend. Zo verdiepte ik mij in de Holocaust van Oekraïne om het verhaal achter de foto zo waarheidsgetrouw mogelijk te kunnen reconstrueren.

Oekraïne
Uiteraard zijn er nog leegtes in het onderzoek. Belangrijke details ontbreken en sommige bronnen spreken elkaar tegen. Dat levert vragen op. Vragen waarvan ik het antwoord alleen in Oekraïne kan vinden door letterlijk op de plaats des onheils te zijn. Met het doorzoeken van het plaatselijk Holocaust-archief, het spreken met de Holocaust expert van die specifieke streek en het interviewen van een (of meer) ooggetuigen zal ik mijn onderzoek in de komende week afronden. Daarna schrijf ik het verhaal achter de foto, zodat de afschuwelijk gebeurtenis die hij verbeeldt niet langer verborgen blijft.

photo credit: miqul via photopin cc

Het bericht Foto, plaats en datum verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Bouwfraude
Op 9 november 2001 kwam Zembla met onthullend nieuws. Een aantal Nederlandse bouwbedrijven maken onderlinge prijsafspraken. Het maken van prijsafspraken (kartelvorming) is illegaal omdat het een nadelig effect heeft op de vrije marktwerking. Om deze kartelvorming verborgen te houden, worden ambtenaren van Rijkswaterstaat omgekocht.

Hoewel de bouwfraudezaak voornamelijk een negatieve invloed had op de vrije marktwerking, is er ook sprake van invloed op de democratie. Ambtenaren zijn omgekocht, hetgeen belangenverstrengeling in de hand werkt. Ambtenaren horen objectief toezicht te houden op de bouw en daarmee niet zichzelf te verrijken.

Parlementaire enquête
De onthulling van misstanden binnen de bouw is door klokkenluider Ad Bos is gedaan. Onderzoeksjournalisten zijn daarna verder gaan zoeken. Hun research leverde nieuwe onthullingen op. Daarna pakte het parlement de Bouwfraudezaak op met de zwaarste onderzoeksvorm die het tot zijn beschikking heeft: een parlementaire enquête. Hierbij zoekt een onafhankelijke commissie een zaak tot op de bodem uit en doet daarvan verslag bij de Tweede Kamer. Deze spreekt vervolgens de eventueel verantwoordelijke regeringsleden aan. Daarnaast is het aan de Tweede Kamer er voor te zorgen dat herhaling van gemaakte fouten voorkomen wordt.

Gevolgen
Een van de politieke gevolgen van de Bouwfraudezaak was het aftreden van minister van Justitie Benk Korthals. Hij lichtte de Tweede Kamer verkeerd in over de schikking die het Openbaar Ministerie had getroffen met frauduleuze aannemers.

Al met al hebben de onthullingen in de bouwfraudezaak de omkoopbaarheid van ambtenaren aan het licht gebracht. Een aantal van hen is ontslagen. Ook de betrokken minister werd verantwoordelijk gesteld.

Democratie
De onderzoeksjournalistiek heeft in deze zaak bijgedragen aan het kunnen uitvoeren van de democratie in Nederland. Door de scheiding der machten zijn gezaghebbers controleerbaar. Ministers (uitvoerende macht) kunnen dus niet ongezien hun gang gaan. Datzelfde geldt voor ambtenaren. De controle vindt plaats door het parlement die een parlementaire enquête in kan stellen. Maar die controle is met name te danken aan de onderzoeksjournalistiek, die de zaak aan het rollen bracht.

photo credit: SeRGioSVoX via photopin cc

Het bericht Onderzoeksjournalistiek in onze huidige democratie verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Archiefonderzoek
De eerste plaats waar mijn zoektocht naar bronnen mij brengt, is het archief.  Hier zoek ik vooral naar primaire bronnen. Dat zijn bronnen met informatie uit de eerste hand. Eenmaal binnen wacht mij een warm onthaal bij de receptie. Ik ben er voor het eerst, dus schrijft de receptioniste mij in. Terwijl ik op mijn pasje wacht, krijg ik een kopje koffie van de archivaris. De koffie is nog heet wanneer mijn pasje overhandigd wordt en ik kan aan de slag.

Paperassen
 Ik had mij thuis al voorbereid door op internet de nodige archiefstukken en hun nummers op te sporen. Deze nummers kan ik nu snel invoeren in de centrale computer en even later brengt de archivaris mij de opgevraagde dossiers. Drie dikke mappen met paperassen houden mij de volgende uren in hun greep.

Ik verwacht onbegrijpelijke en onduidelijke documenten aan te treffen. Niets blijkt minder waar. De dossiers bevatten duidelijke en treffende informatie. Het grootste deel daarvan is uit de eerste hand. Ook vind ik veel verwijzingen naar andere bronnen.

Opvallende afwezigheid
Toch valt het mij op dat het belangrijkste document aan één van de dossiers ontbreekt. Ik besluit mijn zoekvraag uit te breiden door soortgelijke dossiers op te vragen. Misschien is het hier per ongeluk in terecht gekomen? Opnieuw krijg ik drie dikke dossiers voor mijn kiezen. Na lang speuren weet ik dat het document ook hier niet tussen zit.

“Is er een andere plaats waar ik dat kan vinden?” vraag ik de archivaris. “Hier niet in ieder geval, u heeft alle dossiers over dit onderwerp al bekeken,” antwoordt hij. “Is er ergens anders nog een archief waar het misschien kan liggen?” “Nee, als het ergens moet liggen, is het hier.” “Maar hier ligt het niet.” De archivaris kijkt me scherp aan. “Dan is het mogelijk ‘kwijtgeraakt’.” Bij het uitspreken van het laatste woord maakt hij met zijn vingers aanhalingstekens in de lucht.

“Soms wil men niet dat iets gevonden wordt,” voegt hij daar nog aan toe.

Gewapend met deze veronderstelling en de feiten die ik wel in de dossiers aantrof, rijd ik huiswaarts. Daar kan ik alles nog eens rustig bekijken, want ik heb de documenten op de foto gezet. Onderzoek Bloem is in volle gang…

photo credit: Bunches and Bits {Karina} via photopin cc

Het bericht Speuren naar bronnen in het archief verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

In het diepe duiken
 Zo loop ik zelf al een tijdje met een waaromvraag. Ik had alleen geen idee hoe ik hier een antwoord op kon vinden. Waar begin ik met zoeken? En vooral: waar begin ik aan? Door mijn studie kwam ik bij de minor Onderzoeksjournalistiek terecht. Een goede gelegenheid om met mijn waaromvraag in het diepe te duiken. Aan de hand van de theorie die ik tijdens de minor leer en met zeer ervaren onderzoeksjournalisten als docent c.q. vraagbaak, durf ik het aan.

Het onderzoek krijgt nu even een werknaam: Bloem. Het wie-wat-waar-wanneer van het verhaal laat ik nog even voor wat het is, dat komt nog wel zodra de onderste steen boven is. De weg van mijn waaromvraag naar die onderste steen, wil ik wel alvast delen. Deze weg brengt mij, na enige slapeloze nachten, het afwegen van de mogelijke gevolgen en een kort maar verhelderend gesprek met de docent, bij het archief.

photo credit: Daniel*1977 via photopin cc

Het bericht Onderzoek Bloem verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.