Lastig
In 2009 deed de VVOJ (Vereniging van Onderzoeksjournalisten) een onderzoek naar de ‘Wob in de journalistieke praktijk’. Het onderzoek is gedaan onder VVOJ-leden: zij zijn op diverse manieren verbonden aan de journalistiek. Een meerderheid onder hen is het helemaal niet eens (27%) en enigszins niet eens (30%) met de stelling dat de Wob een makkelijke procedure is. Je kunt daaruit opmaken dat de Wob-procedure als lastig wordt ervaren. ‘Dwarsliggend’ (27%) en ‘lijdelijk verzet plegend’ (25%), zo ervaren ondervraagden de medewerking van overheidsinstanties bij hun Wob-verzoek. Ook geeft bijna drie kwart (73%) aan dat Wob-verzoeken volgens hen niet snel behandeld worden. Uit een soortgelijk onderzoek van de NVJ (Nederlandse Vereniging voor Journalisten) in 2010 komt naar voren dat de gemiddelde Wob-wachttijd zes weken bedraagt.

Nieuwswaarde
Wanneer een bestuursorgaan een Wob-verzoek weigert, kan de indiener bezwaar maken. Volgens het onderzoek van de NVJ gebeurt dit maar weinig. In de helft van de gevallen is dat omdat de nieuwswaarde inmiddels verdwenen is. Een derde geeft aan dat bezwaar maken te veel tijd of moeite kost.

De moeite waard?
Is het Wobben dan allemaal de moeite waard? Jazeker. Uit het VVOJ-onderzoek blijkt dat  bij destijds gepubliceerde onderzoeken het Wobben voor 80% tot nieuwe informatie leidde. Daarnaast geeft 89% aan dat zij de via een Wob-verzoek verkregen informatie ook echt alleen via de Wob te pakken konden krijgen. Deze informatie bleef anders verborgen in overheidsdossiers.

Tip
De overheid publiceert de  Wob-verzoeken en besluiten daarover op haar eigen website. Leuk om eens in te grasduinen; het geeft een goed inzicht in de doorlopen procedure.

Het bericht De waarde van de Wob verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Breekijzer
In een democratie, waarin het volk de macht heeft en dus de overheid moet kunnen controleren, is de Wob een middel daartoe. Een middel dat voor de onderzoeksjournalist als breekijzer dient om overheidsinformatie te achterhalen.

Informatie die via de Wob verkregen is, geldt soms alleen als achtergrondinformatie. Het kan bestaande kennis onderbouwen of het leidt de onderzoeksjournalist verder naar nieuwe sporen en nieuwe invalshoeken. Dat is al belangrijk op zich, maar vooral belangrijk zijn de onthullingen die dankzij de Wob gedaan worden. Daarmee bewijst de Wob zich als ijzersterk wapen voor de onderzoeksjournalistiek om op de barricades te strijden.

Het bericht Wob als wapen verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Bouwfraude
Op 9 november 2001 kwam Zembla met onthullend nieuws. Een aantal Nederlandse bouwbedrijven maken onderlinge prijsafspraken. Het maken van prijsafspraken (kartelvorming) is illegaal omdat het een nadelig effect heeft op de vrije marktwerking. Om deze kartelvorming verborgen te houden, worden ambtenaren van Rijkswaterstaat omgekocht.

Hoewel de bouwfraudezaak voornamelijk een negatieve invloed had op de vrije marktwerking, is er ook sprake van invloed op de democratie. Ambtenaren zijn omgekocht, hetgeen belangenverstrengeling in de hand werkt. Ambtenaren horen objectief toezicht te houden op de bouw en daarmee niet zichzelf te verrijken.

Parlementaire enquête
De onthulling van misstanden binnen de bouw is door klokkenluider Ad Bos is gedaan. Onderzoeksjournalisten zijn daarna verder gaan zoeken. Hun research leverde nieuwe onthullingen op. Daarna pakte het parlement de Bouwfraudezaak op met de zwaarste onderzoeksvorm die het tot zijn beschikking heeft: een parlementaire enquête. Hierbij zoekt een onafhankelijke commissie een zaak tot op de bodem uit en doet daarvan verslag bij de Tweede Kamer. Deze spreekt vervolgens de eventueel verantwoordelijke regeringsleden aan. Daarnaast is het aan de Tweede Kamer er voor te zorgen dat herhaling van gemaakte fouten voorkomen wordt.

Gevolgen
Een van de politieke gevolgen van de Bouwfraudezaak was het aftreden van minister van Justitie Benk Korthals. Hij lichtte de Tweede Kamer verkeerd in over de schikking die het Openbaar Ministerie had getroffen met frauduleuze aannemers.

Al met al hebben de onthullingen in de bouwfraudezaak de omkoopbaarheid van ambtenaren aan het licht gebracht. Een aantal van hen is ontslagen. Ook de betrokken minister werd verantwoordelijk gesteld.

Democratie
De onderzoeksjournalistiek heeft in deze zaak bijgedragen aan het kunnen uitvoeren van de democratie in Nederland. Door de scheiding der machten zijn gezaghebbers controleerbaar. Ministers (uitvoerende macht) kunnen dus niet ongezien hun gang gaan. Datzelfde geldt voor ambtenaren. De controle vindt plaats door het parlement die een parlementaire enquête in kan stellen. Maar die controle is met name te danken aan de onderzoeksjournalistiek, die de zaak aan het rollen bracht.

photo credit: SeRGioSVoX via photopin cc

Het bericht Onderzoeksjournalistiek in onze huidige democratie verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Vierde macht
Al vanaf 1789 is er in Nederland sprake van de scheiding der machten. Volgens de Trias Politica van Montesquieu is de macht gelijkwaardig verdeeld in de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. De journalistiek wordt gezien als de vierde macht in een democratie met name door haar controlerende rol. Welke rol had de journalistiek als vierde macht bij het ontstaan van de democratie in Nederland?

Volksopstand
In 1848 zorgde Tweede Kamerlid Johan Thorbecke met een verandering in de Grondwet voor het begin van de democratie in Nederland. De aanleiding hiertoe was de ontevredenheid van het volk over de macht die koning Willem ll had. Eenzelfde ontevredenheid leidde in die tijd in andere Europese landen tot een volksopstand, waarbij koningen werden afgezet en soms zelfs vermoord. Voor koning Willem ll genoeg reden om Thorbecke de opdracht te geven de Grondwet aan te passen naar de wens van het volk.

Opiniejournalistiek
Nederland werd van 1810 tot 1813 bezet door Napoleon. Hoewel er in die tijd al vele kranten verschenen, is er van persvrijheid geen sprake. De Napoleontische perswetgeving kenmerkte zich door censuur. Hier komt een einde aan met de afzetting van Napoleon in 1813, waarna de opiniejournalistiek zich voorzichtig begint te ontwikkelen.

De opiniekranten van weleer hadden invloed op de publieke meningsvorming en het staatskundig inzicht van hun lezers. Deze lezersschare werd voornamelijk gevormd door de maatschappelijke elite. Desondanks vormt dit een basis voor het ontstaan van politieke stromingen. Deze politieke stromingen zijn op hun beurt de basis van de politieke partijen die zich na de Grondwetswijziging in 1848 ontwikkelen. Hiermee stond de opiniejournalistiek aan de wieg van de democratie. Met deze essentiële bijdrage in gedachten is het onmogelijk de journalistiek los te zien van democratie.

Het bericht De rol van journalistiek bij het ontstaan van de Nederlandse democratie verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.