Nieuwsgierig en wantrouwend
Je zoekt een onderwerp dat onthullend is en waar diepgravend onderzoek voor nodig is, want dat is zo’n beetje waar onderzoeksjournalistiek aan moet voldoen. Door bijvoorbeeld nieuwsgierig en wantrouwend naar nieuws te kijken, doe je al heel wat ideeën op. Bij het lezen van een stukje in de krant kun je denken: wat betekent dit en wat zit hier achter?

Conflicten
Daarnaast houd je je oren en ogen goed open, want in je eigen omgeving zijn ook onderwerpen te vinden. Sta je op een vroege zaterdagmorgen langs de lijn van het voetbalveld? Daar vang je van alles op, net als bij vele dagelijkse situaties waarbij mensen conflicten hebben met de overheid en/of het bedrijfsleven. Door je omgeving nieuwsgierig en wantrouwend gade te slaan, zie je al snel een onderwerp verschijnen.

De moeite waard
Diepgravend onderzoek vraagt veel tijd. Je moet je dan wel afvragen of de eventuele onthulling die je met het onderwerp bloot wil leggen al die moeite waard is. Tijdens één van mijn eerste colleges Onderzoeksjournalistiek aan Hogeschool Windesheim leerde ik van docent Willem de Haan de 4 O’s kennen. Deze helpen je bij het bepalen of een onderwerp de moeite waard is:

• onwettigheid (het gaat om een regel die is overtreden);
• onwaarheid (er zijn onwaarheden verteld);
• ondeskundigheid (iemand doet zich als deskundige voor, maar is dat niet. Bijvoorbeeld een arts die eigenlijk geen arts is en dus onbevoegd is om diagnoses te stellen);
• onrechtvaardigheid (hier gaat het meer om een moreel oordeel, het voelt als groot onrecht ook al is het wettelijk gezien niet verkeerd).

Voldoet je diepgravende en onthullende onderwerp aan één of meer van de 4 O’s? Dan heb je een onderzoeksjournalistiek onderwerp te pakken waar je mee aan de slag kunt gaan.

photo credit: Hans J. Hansen via photopin cc

Het bericht Hoe vind je een goed onderzoeksjournalistiek onderwerp? verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Wat is het dan wel?
 Er is verrassend genoeg geen definitie van datajournalistiek opgenomen in de Dikke Van Dale. Al komen we met het woord ‘data’ al een heel eind:

Data zijn dus gegevens en feiten. Deze gegevens zijn meestal cijfers. Deze cijfers kunnen overal over gaan, maar moeten wel voortkomen uit degelijk en onafhankelijk onderzoek. Door de gegevens op de juiste manier te verwerken, vormen zij een verhaal. Datajournalistiek betekent simpel gezegd: schrijven over cijfers.

Wat heeft dat dan te maken met de onderzoeksjournalistiek?
Databestanden vormen een waardevolle bron van informatie. Door juiste verbanden te leggen tussen verschillende gegevens, kunnen nieuwe feiten aan het licht komen. Deze nieuwe feiten ondersteunen een journalistiek onderzoek en kunnen nieuwe invalshoeken of zelfs een onthulling met zich meebrengen.

Datavisualisatie
Door data visueel te maken, worden de gevonden feiten letterlijk zichtbaar. Het toevoegen van deze datavisualisaties aan een artikel, maakt een ingewikkeld verhaal over cijfers opeens heel duidelijk voor de lezer. Het cliché is waar: soms zegt een plaatje meer dan duizend woorden.

Bijvoorbeeld
Zo ook is bij deze uitleg een verduidelijking nodig. Eindeloos veel voorbeelden van datajournalistiek zijn te vinden bij The Guardian. Daarnaast vertelt datajournalist Dimitri Tokmetzis vertelt er uitgebreid over in ‘Datahelden‘. Tot slot verwijs ik je naar het blog van datajournalist Winny de Jong over… datajournalistiek.

photo credit: jwyg via photopin cc

Het bericht Datajournalistiek verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Misdaad of corruptie
Om te beginnen keek ik wat Wikipedia over onderzoeksjournalistiek vermeldt. De democratische definitie, zogezegd.

“Onderzoeksjournalistiek is een -in Nederland nauwelijks bestaande- tak van de journalistiek die zich bezighoudt met diepgravend onderzoek naar een bepaald punt of feit, vaak iets dat te maken heeft met misdaad of corruptie.”

Zo luidt de omschrijving op Wikipedia. Volgens deze definitie richt onderzoeksjournalistiek zich op zaken binnen de misdaad of corruptie. Deze omschrijving lijkt wat beknopt en raakt meer de kant van de misdaadjournalistiek. Dan denk je snel aan Peter R de Vries, wiens onderzoek leidde tot de opheldering van de verdwijning van Natalee Holloway. De Vries noemt zichzelf echter geen onderzoeksjournalist, maar misdaadverslaggever.

Eigen onderzoek
Wat dat betreft houdt Van Dale er een wat meer neutrale definitie op na:

Opvallend in deze omschrijving is het verwijzen naar ‘eigen onderzoek’. Daarmee vervallen voor de onderzoeksjournalistiek alle publicaties aan de hand van de NSA-gegevens die Snowden opdook. Ook alles wat via Publeaks bij de journalist terecht komt, telt dan niet als onderzoeksjournalistiek.

Onthulling
Over de aard van de gegevens, verborgen of niet, houdt Van Dale zich in het midden. In tegenstelling tot de definitie die de UNESCO geeft aan onderzoeksjournalistiek:

‘’Investigative Journalism means the unveiling of matters that are concealed either deliberately by someone in a position of power, or accidentally, behind a chaotic mass of facts and circumstances – and the analysis and exposure of all relevant facts to the public.”

UNESCO omschrijft de onderzoeksjournalistiek als synoniem van onthullingsjournalistiek. Daarbij is het een vrij politieke definitie, vooral gericht op het onthullen van feiten die mensen in een machtspositie al dan niet opzettelijk verborgen houden.

De onderzoeksjournalist zorgt voor het ontrafelen van feiten en publiceert alles wat relevant is, aldus UNESCO. Opvallend hierbij is dat ‘onderzoek’ niet voorkomt in deze omschrijving.

Kritisch en diepgravend
Zo spreekt de ene definitie de andere tegen, waardoor het onmogelijk lijkt te onderzoeken wat onderzoeksjournalistiek nu precies inhoudt. Dat constateert ook de Vereniging voor Onderzoeksjournalisten (VVOJ). Op haar website vermeldt zij dan ook een zeer algemene omschrijving:

“Onderzoeksjournalistiek is kritische en diepgravende journalistiek.”

Deze definitie roept meteen een vraag op: moet alle journalistiek dan niet kritisch en diepgravend zijn? Nee, dat hoeft niet altijd. Het is wel zo dat een journalist kritisch naar zijn bronnen moet kijken, het bekende ‘fact-checking’. Maar diepgravend hoeft de dagelijkse journalistiek niet altijd te zijn.

Veel bronnen
De VVOJ legt aan de hand van de omschrijving van de termen ‘kritisch’ en ‘diepgravend’ het onderscheid uit tussen de dagelijkse journalistiek en onderzoeksjournalistiek. Kenmerkend is daarbij het leggen van verbanden tussen bestaande en/of gevonden feiten. Daarnaast noemt de VVOJ het veelvuldig raadplegen van bronnen en het doen van (zeer)uitgebreid onderzoek als bepalend voor onderzoeksjournalistiek. Ik interpreteer ‘veelvuldig’ en ‘(zeer) uitgebreid’ als meer dan gemiddeld, waarmee je het onderscheid met dagelijkse journalistiek kunt maken.

Nu kan ik al deze definities bij elkaar optellen en wegstrepen wat elkaar overlapt om een eigen omschrijving te geven aan onderzoeksjournalistiek. Dat is een onmogelijke opgave, omdat de definities elkaar soms tegenspreken. Moet het dan wel of niet onthullend zijn? Of gaat het er om dat de onderzoeksjournalist verbanden legt waarbij hij nieuwe inzichten schept? Moet de onderzoeksjournalist het onderzoek vanaf het begin zelf doen? Of telt ook het onderzoek aan de hand van tips via klokkenluiders?

Definitie?
Mijn zoektocht naar de definitie van onderzoeksjournalistiek levert meer vragen op dan ik aanvankelijk had. Een eenduidige definitie is er niet. Wel is duidelijk dat onderzoeksjournalistiek een vorm van journalistiek is waarbij grondig onderzoek aan de basis ligt. Twee bronnen zijn voor de dagelijkse journalistiek artikel wellicht al voldoende, maar voor de onderzoeksjournalistiek geldt dat een meervoud daarvan nodig is om diverse, al dan niet onthullende, verhaallijnen in kaart te brengen.

Het bericht Op zoek naar de definitie van onderzoeksjournalistiek verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.