Tot een jaar geleden gold dat ook voor mij. Ik ging op onderzoek uit, aan de hand van een foto een plaatsnaam. Het onderzoek bracht mij uiteindelijk naar de massagraven van Vinnytsia in Oekraïne, de plek waar de foto op 19 september 1941 genomen is. Het lukte mij om het verhaal wat vooraf ging aan het moment van de foto te reconstrueren. Een verhaal dat verteld moet worden, een geschiedenis die nooit vergeten mag worden.

Lees het verhaal achter de foto van ‘De Laatste Jood van Vinnytsia’.

Het bericht De Laatste Jood van Vinnytsia verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Gouden tolk
Mijn Oekraïense tolk is er één die van wanten weet. Zo was zij al eerder betrokken bij Holocaustonderzoek in Oekraïne. Ze tolkte bij de interviews voor het boek ‘Geboren om te lijden?‘. Daarnaast weet ze goed de weg in de stad waar mijn onderzoek zich op richt, is ze vertrouwd met de archieven ter plaatse en kent ze de belangrijkste deskundigen wat betreft mijn onderwerp. Bovendien kent ze het klappen van de zweep als het gaat om Holocaustonderzoek: de mokerslag waarmee de afschuwelijke feiten binnenkomen. Kortom, zij is niet alleen mijn tolk, maar ook mijn gids, steun en toeverlaat. Mijn Russische stem, armen en benen met een hart van goud.

Extra schijf
Dat neemt niet weg dat interviewen met een tolk wat complicaties met zich meebrengt. Je praat toch over een extra schijf. Zeker als je dóór wilt vragen en degene aan de andere kant van de tafel geïrriteerd raakt, wordt het allemaal erg verwarrend.

Tirade
Een mooi voorbeeld is mijn gesprek met een deskundige die alles weet over de Holocaust in zijn stad. Hij weet veel details en is daarmee een waardevolle bron. Toch vertelt hij dingen die haaks staan op bronnen uit het archief. Ik vraag hem, via mijn tolk, of hij dat kan verklaren. Dit is absoluut niet als aanval bedoeld, maar hij wordt heel boos. In ratelend Russisch trekt hij flink van leer en richt zich daarbij volledig op mij. Ik blijf er rustig onder, maar vraag mij wel ondertussen wel af hoe ik dit gesprek weer, via mijn tolk, in goede banen moet leiden.

‘Not amused’
De woordenvloed van de man droogt op. Mijn tolk vertaalt hem met een eenvoudig: “He is not amused.” Ik leg haar uit dat ik hem niet wil aanvallen, maar het gewoon goed wil begrijpen. Dat zaken elkaar tegenspreken en ik geen onzin wil opschrijven. Daarom vraag ik erop door. Ze geeft mijn pleidooi door aan de deskundige. Hij begint te knikken, lijkt het te begrijpen en ik zet het gesprek voort.

Een uur later drinken mijn tolk en ik een kopje thee op een zonovergoten terras. Ik vraag haar of de tirade van de deskundige nog zinvolle informatie bevatte. Ze lacht: “No, just very angry words. Nothing about your photograph!” Ik geloof haar, maar vind het jammer dat ik zijn woorden niet letterlijk heb verstaan. Misschien zat er toch iets tussen wat van belang is voor het onderzoek. Dan is zo’n taalbarrière ondanks een gouden tolk een struikelblok als je alle details van het naadje van de kous wilt weten…

Het bericht Research in het Russisch verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.

Illustratie
Ik deed een poging de foto op internet terug te vinden. Ik zocht in de archieven van het Wereld Holocaust Archief Yad Vashem, waar hij vrij snel naar boven kwam. Nu had ik, behalve de foto, ook een datum en een plaatsnaam in Oekraïne. Meer niet. Toch was enkel deze informatie genoeg om verder te googelen. Ik zag dat de foto wel regelmatig als afbeelding bij artikelen werd gebruikt, ter illustratie van een verhaal dat niet het verhaal achter de foto was. Het werkelijke verhaal vond ik nergens terug.

Sprong
Een belletje naar het NIOD en Yad Vashem bevestigde wat ik al dacht: nog niet eerder probeerde iemand het verhaal achter deze foto te achterhalen. Ik besloot de sprong te wagen om dat wel te doen. Maar hoe doe je dat? Waar zoek je de nodige informatie? Waar vind je je bronnen? In een onderzoek als deze is het handig om dan iemand te vinden die een soortgelijk onderzoek deed. Dus zocht ik naar soortgelijke publicaties, waarvan ik de auteurs noteerde. Eén van deze auteurs bleek een Nederlander te zijn. Ik nam contact met hem op en vond zo de weg naar mijn bronnen.

Vooronderzoek
Vanuit Nederland deed ik een uitgebreid vooronderzoek. Ik ging onder andere naar het NIOD waar ik de Holocaust expert van Oekraïne sprak. Ik las dagrapporten van de Duitse Einsatzgruppen en nam nogmaals contact op met Yad Vashem om zowel de datum als het betrokken regiment te checken. Daarnaast las ik het opvallend schaarse aantal ooggetuigenverslagen dat tot nu toe is opgetekend. Zo verdiepte ik mij in de Holocaust van Oekraïne om het verhaal achter de foto zo waarheidsgetrouw mogelijk te kunnen reconstrueren.

Oekraïne
Uiteraard zijn er nog leegtes in het onderzoek. Belangrijke details ontbreken en sommige bronnen spreken elkaar tegen. Dat levert vragen op. Vragen waarvan ik het antwoord alleen in Oekraïne kan vinden door letterlijk op de plaats des onheils te zijn. Met het doorzoeken van het plaatselijk Holocaust-archief, het spreken met de Holocaust expert van die specifieke streek en het interviewen van een (of meer) ooggetuigen zal ik mijn onderzoek in de komende week afronden. Daarna schrijf ik het verhaal achter de foto, zodat de afschuwelijk gebeurtenis die hij verbeeldt niet langer verborgen blijft.

photo credit: miqul via photopin cc

Het bericht Foto, plaats en datum verscheen eerst op Onderzoeksjournalistiek.net.